Нимӗҫсен XIX ӗмӗрти паллӑ филологӗ, Петербургри ӑслӑлӑх академийӗн хисеплӗ пайташӗ Готфрид Герман профессор ҫапла каланӑ: «Икӗ ӗҫ уйрӑмах йывӑр: словарь тӑвасси тата грамматика ҫырасси». Чӑваш патшалӑх гуманитари ӑслӑлӑхӗсен институтӗнчи чӗлхеҫӗсем вара шӑпах ҫак кӑткӑс та питӗ пӗлтерӗшлӗ ӗҫсене тӗпе хураҫҫӗ: сӑмах пуххисем ӑсталаҫҫӗ тата чӗлхе тытӑмне тӗрлӗ енчен тишкерсе кӗнекесем хайлаҫҫӗ. Вӗсем тӑрӑшнипе «Строй чувашского языка» («Чӑваш чӗлхи йӗрки») ӑслӑлӑх проекчӗ ӑнӑҫлӑ пурнӑҫланса пырать. Ҫав ярӑмри тӑватӑ кӗнеке пархатарлӑ вулакансем патне ҫитрӗ ӗнтӗ:
2017 ҫулта Виталий Сергеев профессор сӑмах формисене сӑвӑрса «Морфология чувашского языка» («Чӑваш чӗлхин морфологийӗ») монографи кӑларчӗ;
2020 ҫулта Пётр Яковлевӑн чӑваш чӗлхин фонетикипе фонологине (сасӑсен тытӑмне) уҫса паракан тӗпчевӗ пичетленсе тухрӗ;
2023 ҫулта Эдуард Лебедевӑн сӑмах пулӑвне сӑнлакан кӑларӑмӗ кун ҫути курчӗ;
2024 ҫул вӗҫӗнче вара Алевтина Долгова «Синтаксис чувашского языка: Словосочетание. Простое предложение» («Чӑваш чӗлхин синтаксисӗ: Сӑмах майлашӑвӗ.
Ӗнер, ака уйӑхӗн 25-мӗшӗнче, Шупашкарти чӑваш хастарӗсем Иван Яковлев палӑкӗ умне пуҫтарӑнннӑ.
«Ирхине йӗпе-сапана пӑхмасӑр ҫутӑ кӑмӑлпа Иван Яковлевич Яковлевӑн палӑкӗ умне пуҫтарӑнтӑмӑр.
Каҫкӳлӗм Чӑваш патшалӑх академи драма театрӗн Сенкер фойинче Театра юратакансен клубӗн черетлӗ ларӑвӗ иртрӗ.
Хальхинче пирӗн хӑнасем республикӑри чӑваш чӗлхипе литератури вӗрентекенӗсем пулчӗҫ. Хыҫҫӑн пурте пӗрле «Нарспи» спектакль куртӑмӑр.
Пурне те паянхи уяв ячӗпе тепӗр хут саламлатпӑр, инҫе ҫула ҫывӑхлатса Клуб ларӑвне килнӗшӗн, шухӑш-туйӑмӑрсене уҫса панӑшӑн тав тӑватпӑр! Эпир пӗлетпӗр: сирӗншӗн те, пирӗнни пекех, кашни кун — тӑван чӗлхе», — тесе хыпарланӑ Марина Карягина.
Паян, Чӑваш чӗлхи кунӗнче, Шупашкарта Наци вулавӑшӗ умӗнчи Иван Яковлев палӑкӗ патне чечексем хунӑ. Мероприятие ЧР культура министрӗ Светлана Каликова та хутшӑннӑ.
Аса илтерер: Чӑваш чӗлхи кунне 1992 ҫулхи ака уйӑхӗн 9-мӗшӗнче Чӑваш Республикин Аслӑ Канашӗн Президиумӗн Постановленийӗпе уявлама йышӑннӑ. Ака уйӑхӗнче Иван Яковлева халалласа республикӑри шкулсенче, вулавӑшсенче, культура ҫурчӗсенче, театрсенче, музейсенче тематика мероприятийӗсем иртеҫҫӗ.
Ака уйӑхӗн 25-мӗшӗнче Аслӑ Патриархӑмӑрӑн Иван Яковлевӑн палӑкӗ патӗнче митинг ирттересси, чечексем хурасси йӑлара.
Ака уйӑхӗн 23-мӗшӗнче Шупашкарти 40-мӗш вӑтам шкулта та «Пӗтӗм чӑваш диктанчӗ -2026» акци иртнӗ.
Вӗренӳ учрежденийӗ «Контактра» халӗх тетелӗнчи хӑйӗн пабликӗнче хыпарланӑ тӑрӑх, пӗр аудитори тулли чӑваш чунлӑ ашшӗ-амӑшӗ, асламӑшӗсемпе кукамӑшӗсем, аслӑ классенче вӗренекенсем диктан ҫырма пуҫтарӑннӑ.
Унсӑр пуҫне акцие тӗрлӗ ҫӗр-шывра пурӑнакан йӑхташсем Интернет урлӑ хутшӑннӑ. Хӑйсем аякра пурӑнсан та тӑван чӗлхе чун ӑшши пулнине палӑртнӑ.
Диктанта Германири, Америкӑри Пӗрлешӳлле Штатсенчи тата Томск хулинчи йӑхташсем ҫырнӑ. Вӗсене онлайн-ҫыхӑну мелӗпе Кӑркӑстанӑн тӗп хулинчи, Бишкекри 118-мӗш шкулта директорӑн воспитани енӗпе тӑрӑшакан ҫумӗ Самара Шабыралиева ӑшшӑн саламланӑ.
«Хыпар» издательство ҫурчӗ «Чӑвашлӑх – чунра» конкурс ирттернӗ, вӑл ӗнер вӗҫленнӗ. Ӑна Чӑваш чӗлхи уйӑхлӑхӗ пынӑ май йӗркерелес тенӗ. Конкурса хутшӑнакан ӗҫсемпе издательство ҫурчӗ «Контактра» соцсетьре хӑйӗн ушкӑнӗнче йӗркеленӗ.
Онлайн сасӑлав ҫӗнтерӳҫисем:
1. Наталия Муллина (Елчӗк округӗнчи Кӗҫӗн Таяпари культура ҫурчӗн культйӗркелӳҫи).
2. Тимур Катков (Шупашкарти 65-мӗш шкул вӗренекенӗ).
Эльвира Николаева (Кӳкеҫ шкулӗн кӗҫӗн классене вӗрентекенӗ).
3. Вероника Макарова (Комсомольски округӗнчи" Радуга" 3-мӗш ача сачӗн логопед вӗрентекенӗ).
Евгения Никифорова (Шупашкарти медколледжӑн 1 курс студенчӗ).
Жюри палӑртнӑ ҫӗнтерӳҫӗсем:
1. Злата Яблокова (Шупашкарти 6-мӗш шкул вӗренекенӗ).
2. Селиме Фадеева (Сӗнтӗрвӑрри округӗнчи Хуракасси шкулӗн вӗренекенӗ)
Матвей Платонов (Шупашкарти 78-мӗш ача садне ҫӳрекен).
3. Елисей Клементьев (Красноармейски округӗнчи Упи шкулӗн вӗренекенӗ).
Алина Иванова (Йӗпреҫ округӗнчи Пучинкери «Колосок» ача сачӗн воспитателӗ).
Надежда Петухова (Елчӗк округӗн. Лаш Таяпа культура ҫурчӗн культйӗркелӳҫи).
Йӗпреҫ округӗнчи Пучинке ача садӗнче «Пӗчӗк чиперкке» конкурс иртет. Унта хутшӑнакан ачасем тӗрлӗ тупӑшӑва хутшӑнаҫҫӗ: хӑйсем ҫинчен каласа параҫҫӗ, илемлӗ юрӑ шӑрантараҫҫӗ, сӑвӑ вуласа параҫҫӗ, ӑсталӑх класне хутшӑнса хӑйсен пултарулӑхне ҫирӗплетеҫҫӗ.
Ача садне ҫӳрекен шӑпӑрлансем тӗрлӗ уява хутшӑнса мӗн пӗчӗкренех тӑван чӗлхене упрама, йӑла-йӗркепе анлӑ паллашса чӑваш культурине хисеплеме вӗренеҫҫӗ.
«Чӑвашлӑх — пирӗн ачасенче», ҫак тӗллевпе педагогсем питӗ анлӑн ӗҫлеҫҫӗ», – тесе пӗлтернӗ Пучинкери «Пучах» ача сачӗн ертӳҫин тивӗҫне пурнӑҫлакан Дина Трякова.
Тӑван чӗлхене каҫса каясла юратни пирки нумай калаҫма пулать пулӗ. Чӑваш эрешеллӗ тум тӑхӑнса сӑн ӳкерӗнме те, ҫулталӑкра пӗрер хутчен чӑваш чӗлхи ҫинчен мухтав юрри евӗр сӑвӑ янӑратма та. Анчах чӑвашлӑха ачасене те пама пултарсан ҫеҫ сывлӑша ахаль ҫеҫ янӑратни пулмӗ.
Красноармейскинче пурӑнакан Михайловсем тӑван чӗлхене упраса хӑварссишӗн нумай ҫул тӑрӑшса ӗҫлеҫҫӗ.
Зинаида Михайлова ачасене Красноармейски шкулӗнче чӑваш чӗлхипе литературине вӗрентет, чӑвашлӑхпа ҫыхӑннӑ тӗрлӗ мероприяти сахал мар йӗркелет.
Виталий Михайлов 1989 ҫултанпа Нестер Янкас ячӗллӗ культурӑпа исккуство тата литература пӗрлӗхӗн правлени председателӗ тата унӑн ҫумӗ, ҫав вӑхӑтрах Нестер Янкас ячӗллӗ преми паракан комисси ертӳҫи. Унсӑр пуҫне Чӑваш таврапӗлӳҫисен пӗрлӗхӗн Красноармейски тӑрӑхӗнчи уйрӑмӗн яваплӑ секретарӗ, тӑван тӑрӑх историйӗпе культурине тӗпчес енӗпе ырми-канми тӑрӑшать, округра турист маршручӗсем уҫассипе тимлет.
«Зинаидӑпа Виталий виҫӗ ача ҫуратса ӳстернӗ. Халӗ вӗсен ҫичӗ мӑнукӗпе савӑнса пурнаҫҫӗ», — кун пирки эпир Виталий Михайловӑн Контактри страницине вуласан пӗлтӗмӗр.
Паян ман пата ҫыру килчӗ. Апла-капла тенӗ, эпӗ сирӗн ресурспа куллен паллашатӑп, тесе пӗлтернӗ. Эпир, чӑваш чӗлхи вӗренмелли мобиллӗ приложени хатӗрлерӗмӗр тенӗ, ҫакӑн пирки сайт урлӑ халӑха пӗлтерме ыйтнӑ.
Мӗнех, аван ӗҫ. Смартфонпа чӑвашла вӗренме май туса панӑ. Пулӑшмалла ӗнтӗ. Пулӑшӑпӑр та.
Анчах, ҫакӑнта маншӑн ӑнланма йывӑр япала сиксе тухрӗ. Пӗлетӗр-и мӗн? Ҫырава вырӑсла ярса панӑ. Юрӗ, вырӑсла ҫыру ҫырма меллӗрех пулнӑ пуль, тен, хӑйсем те чӑвашла вӗренеҫҫӗ кӑна пуль.
Ҫырура сайт адресне те кӑтартнӑ. Уҫса пӑхас терӗм, мӗнле ушкӑн, мӗнле ачасем ҫакӑн пек аван ӗҫ пуҫарнӑ. Уҫрӑм та — сайт вырӑсла!
«Наследие Булгар и мощь Огурских степей…», «В огромной семье тюркских языков он стоит особняком, являясь единственным уцелевшим представителем огурской группы…», «Дошло до того, что современные школьники изучают произведения великого чувашского поэта Ҫеҫпӗл Мишши (Михаила Сеспеля) на русском языке, а не на языке автора…» Мӗнле кӑна чӑваш чӗлхине мухтаса пӗтермен пуль!
Шупашкарта чӑваш чӗлхи учителӗсен хула фестивалӗ иртнӗ. Ӑна тава тивӗҫлӗ педагога Галина Абрамовӑна халалланӑ.
Фестивале чӑваш чӗлхипе литературине вӗрентекен вун-вун учитель хутшӑннӑ. Тӗрлӗ ыйтӑва сӳтсе явнӑ. Йӑласене упраса хӑварса хальхилле мӗнле вӗрентмелле? Ҫак ыйту пӗлтерӗшлӗ вырӑнта пулнӑ.
Воспитани ыйтӑвне те тимлӗх уйӑрнӑ. Ӑсталӑх класӗсенче вара пултарулӑхпа паллаштарнӑ: театр постановкисем, наци тӗрри… Ҫаксемпе те уроксенче усӑ курма май пуррине сӳтсе явнӑ.
Фестиваль чӑваш чӗлхи пурӑнма ӑнтӑлнине тепӗр хутчен ҫирӗплетсе панӑ.
Чӑваш чӗлхи кунне халаллас Чӑваш Енре «Эпӗ чӑвашла калаҫатӑп» акци иртет. Вӑл ака уйӑхӗн 3-мӗшӗнче пуҫланнӑ, ака уйӑхӗн 30-мӗшӗнче вӗҫленӗ.
Акцие ирттерекеннисем — Чӑваш Республикин Вӗренӱ институчӗпе Чӑваш наци конгресӗ.
Институтра пӗлтернӗ тӑрӑх, акцие чӑвашла калаҫакан кирек кам та хутшӑнма пултарать: чӑваш чӗлхи ҫинчен сӑвӑ вуласа е юрӑ юрласа видео ҫине ӳкерсе илмелле те #эпӗчӑвашлакалаҫатӑп хештегпа «Контактра» хутшӑну тетелӗнчи «Чӑваш чӗлхи – чӗкеҫ чӗлхи» (https://vk.com/club201526545), «Чӑваш наци конгресӗ» (https://vk.com/club73439225) ушкӑнсене е Интернетри ытти хутшӑну тетелӗсене (социаллӑ сетьсене) вырнаҫтармалла. Роликсене палӑртнӑ адрессемпе вырнаҫтарсан кашни хутшӑнакана сертификат парса чыслӗҫ.
+13.3 °C